Podstawowy poziom utrzymania organizmu w stanie gotowości. Pobudzenie toniczne (stałe) i fazowe (chwilowe zwiększenie po sygnale ostrzegawczym).
ARAS pień mózgu wzgórze locus coeruleus (NA)
majaczenie TBI encefalopatia ciężka depresja
Wybór jednego bodźca spośród wielu przy jednoczesnym hamowaniu pozostałych (cocktail party effect).
sieci czołowo-ciemieniowe grzbietowa sieć uwagowa feedback top-down
ADHD schizofrenia lęk (bias zagrożenia)
Kierowanie uwagi na miejsce, obiekt lub cechę. Sieć grzbietowa: wolicjonalne nakierowanie. Sieć brzuszna (prawa półkula): spontaniczne przeorientowanie na niespodziewane bodźce.
SPL / IPS (grzbietowa) FEF TPJ + IFG (brzuszna, prawa)
neglect / zaniedbywanie stronne extinction
Utrzymanie koncentracji przez dłuższy czas, zwłaszcza w monotonnych zadaniach. Wydajność spada wraz z czasem (Vigilance Decrement).
kora czołowa ciemieniowa wzgórze sieć salience / cingulo-opercular
ADHD depresja TBI narkolepsja
Jednoczesne przetwarzanie dwóch strumieni. W praktyce: szybkie przełączanie lub automatyzacja jednego zadania. Silnie obciąża pamięć roboczą.
DLPFC sieci kontroli poznawczej pamięć robocza
TBI starzenie poznawcze schizofrenia
Elastyczne przechodzenie z jednej reguły lub zadania na inne. Deficyt → perseweracja, „utknięcie”, sztywność poznawcza.
frontoparietal control network boczna kora przedczołowa
OCD schizofrenia FTD parkinsonizm
Najwyższy poziom: rozstrzyganie konfliktu między odpowiedziami, hamowanie reakcji automatycznych, monitorowanie błędów, utrzymanie celu działania.
DLPFC ACC (przedni zakręt obręczy) sieci czołowo-ciemieniowe regulacja dopaminergiczna
ADHD (hamowanie) schizofrenia uszkodzenia czołowe OCD
Spowolnienie przetwarzania, obniżenie czujności, zawężenie zasobów, przeciążenie uwagi przez ruminacje.
↓ czujność ↓ trwałość ↓ zasoby ogólne ruminacje (konkurencyjny strumień)
Ruminacje zajmują zasoby pamięci roboczej i uwagi, symulując „brak koncentracji”. Pacjent skarży się na pamięć, a deficyt jest pierwotnie uwagowy.
Nadmierna przerzutność, podatność na nowe bodźce, niemożność utrzymania stabilnego celu.
↑↑ przerzutność (nieadekwatna) ↓ kontrola hamowania ↓ trwałość
Wzrost dopaminergicznej aktywacji sieci czołowo-prążkowiowych → obniżony próg przeorientowania uwagi na nowe bodźce.
Deficyty utrzymania uwagi, hamowania, selekcji istotnych bodźców, kontroli wykonawczej i regulacji stanu gotowości.
↓ trwałość ↓ hamowanie ↓ selekcja ↓ regulacja czujności ↓ pamięć robocza
Nieprawidłowości w sieciach czołowo-ciemieniowych; hypo-aktywacja DLPFC; dysfunkcja dopaminergiczno-noradrenergiczna.
Osłabienie selektywności, trwałości i kontroli konfliktu; przeciążenie przez bodźce nieistotne (cognitive noise).
↓ selektywność ↓ kontrola konfliktu ↓ pamięć robocza
Dysfunkcja dopaminergiczna w obwodach czołowo-prążkowiowych; zaburzony filtr sensoryczny (zmniejszona inhibicja prepulsowa).
Gwałtowne zaburzenie czujności, selekcji i podtrzymania uwagi. Uwaga = kryterium pierwotne diagnostyki majaczenia (DSM-5).
↓↓ czujność (fluktuacje) ↓↓ selekcja ↓↓ podtrzymanie
Deficyty pamięci w majaczeniu są wtórne do zaburzenia uwagi — jeśli materiał nie był wybrany/utrzymany, nie mógł być zakodowany.
Dramatyczne zaburzenie orientowania uwagi w przestrzeni. Zaniedbywanie strony kontralateralnej do uszkodzenia (zazwyczaj lewa strona po prawostronnym uszkodzeniu).
prawy TPJ (skrzyżowanie skroniowo-ciemieniowe) brzuszna sieć uwagowa
Neglect ≠ niedowidzenie. Pacjent widzi bodźce, ale uwaga ich nie selekcjonuje. Test: Linia Bisection, Albert Test, Test Gwiazdek.
Milisekundy – do ~1–2 sek.
ikoniczna (wzrok) echoiczna (słuch)
Wczesne obszary korowe modalności sensorycznych (kora wzrokowa pierwszorzędowa, słuchowa pierwszorzędowa).
Nie jest to „pamiętanie” w sensie świadomym — tylko krótki rejestr bodźca w systemach percepcyjnych.
Aktywne podtrzymywanie i manipulowanie informacją potrzebną „tu i teraz”. Nowocześniejsze i klinicznie ważniejsze niż klasyczna pamięć krótkotrwała.
centralny wykonawca pętla fonologiczna notes wzrokowo-przestrzenny bufor epizodyczny
DLPFC obszary ciemieniowe — działanie sieciowe, nie punktowe.
ADHD schizofrenia depresja TBI otępienia
Od minut po całe życie.
Dzieli się na systemy jawne (deklaratywne) i utajone (niedeklaratywne) — szczegóły poniżej w Poziomie 2.
Hipokamp nie „przechowuje wspomnień jak szafa” — integruje rozproszone elementy doświadczenia i jest kluczowy dla konsolidacji nowych śladów.
Treści, które można świadomie przywołać i opisać słowami.
Epizodyczna – zdarzenia osobiste (gdzie, kiedy, co). Semantyczna – wiedza o świecie, pojęcia, fakty.
hipokamp kora śródwęchowa / przyhipokampowa przyśrodkowy płat skroniowy (MTL) połączenia z korą nową
amnezja następcza (uszkodzenie hipokampa) choroba Alzheimera (wcześnie ↓ epizodyczna)
Ujawnia się w działaniu, bez konieczności świadomego przywoływania.
Proceduralna – nawyki, umiejętności
Priming – torowanie percepcyjne
Warunkowanie klasyczne
Habituacja / uczenie nieasocjacyjne
prążkowie + jądra podstawy (proceduralna) móżdżek ciało migdałowate (warunkowanie emocjonalne) kora modalności (priming)
Zdarzenia osobiste osadzone w czasie i miejscu. Zawiera komponent co, gdzie, kiedy.
hipokamp (integracja kontekstu) MTL kora przedczołowa (organizacja wydobywania)
Alzheimer (najwcześniejszy deficyt) amnezja następcza depresja
Wiedza ogólna i znaczenia pojęć. Bez zakotwiczenia w osobistym zdarzeniu.
przednie płaty skroniowe (hub semantyczny) szerokie sieci modalne
demencja semantyczna (pierwotna progresywna afazja)
Umiejętności i nawyki: jazda na rowerze, pisanie, granie.
prążkowie jądra podstawy móżdżek obwody ruchowe
choroba Huntingtona parkinsonizm uszkodzenia móżdżku
Ciało migdałowate wzmacnia kodowanie materiału emocjonalnego i łączy je z reakcją afektywną.
ciało migdałowate interakcja z hipokampem kora przedczołowa (regulacja)
Nadaktywność: PTSD (traumatyczne wspomnienia natrętne). Hypoaktywność: płaski afekt, trudności z rozpoznaniem zagrożeń.
„Pamiętanie, żeby pamiętać” – zapamiętanie zamiaru wykonania czynności w przyszłości.
kora przedczołowa struktury ciemieniowe hipokamp (component epizodyczny)
Krytyczna dla codziennego funkcjonowania (leki, wizyty, obowiązki). Zaburzona w TBI, otępieniach, depresji.
Łączy komponent epizodyczny (konkretne zdarzenia) i semantyczny (wiedza o sobie) w spójną narrację tożsamości.
MTL (epizodyczna warstwa) przednie płaty skroniowe (semantyczna) kora przedczołowa (narracja)
dysocjacyjna fuga ciężka depresja (hyperspecyficzność pamięci) otępienia
Osłabienie pamięci – subiektywne lub obiektywne, o zmiennym nasileniu. Najłagodniejsza forma zaburzeń ilościowych.
starzenie fizjologiczne przemęczenie depresja leki wczesne otępienia
Skargi na pamięć nie zawsze korelują z wynikami testów — często odzwierciedlają lęk lub depresję (metapamięć zniekształcona afektem).
Trudność tworzenia nowych śladów po uszkodzeniu. Pacjent nie pamięta tego, co wydarzyło się po incydencie. Klasycznie: uszkodzenie hipokampa.
Utrata dostępu do materiału sprzed zachorowania/urazu. Gradient czasowy: bardziej odległe wspomnienia relatywnie zachowane (zasada Ribota).
hipokamp MTL wzgórze + ciała suteczkowate (zespół Korsakowa)
Patologicznie wzmożona łatwość przypominania. Treści napływają mimowolnie i intensywnie.
stany maniakalne stany febry/gorączki niektóre substancje psychoaktywne
Rozróżnienie od PTSD: w PTSD hipermnezja dotyczy specyficznie treści traumatycznych (flashback), w manii – treści autobiograficznych ogólnie.
Zniekształcenia jakości wspomnienia – materiał jest, ale nieprawidłowo pamiętany, przypisany lub zlokalizowany.
déjà vu – znajomość bez rozpoznania źródła
jamais vu – brak znajomości znanych treści
błędy źródła pamięci – myłka co do pochodzenia informacji
kryptomnezja – cudze wspomnienie jako własne
Déjà vu jako objaw aury padaczkowej (padaczka skroniowa) — ≠ déjà vu fizjologiczne.
Wypełnianie luk pamięciowych treścią niezgodną z faktami, bez intencji kłamstwa. Pacjent jest przekonany o prawdziwości swoich relacji.
uszkodzenia czołowe (orbito-frontalna) struktury diencefaliczne MTL
Zespół Korsakowa tętniak tętnicy łączącej przedniej (AcomA) encefalopatia Wernickego
Pamięć nie jest nagraniem — to aktywna rekonstrukcja przy każdym odtworzeniu. Rekonstrukcja podatna jest na zniekształcenia przez kontekst, sugestię, schemat poznawczy i emocje.
Fałszywe informacje podane po zdarzeniu wbudowują się w ślad pamięciowy i zmieniają jego treść.
zeznania świadków (prawo) terapia odzysku wspomnień (kontrwersje) przesłuchania dzieci
Słabsze ślady epizodyczne (niski poziom kodowania, stres, wiek) → większa podatność na implanty fałszywych wspomnień. Rola kory przedczołowej: monitorowanie źródła wspomnień.